No. 28/2024: อานนท์ นำภา

การคุมขังโดยพลการภายใต้ประเภทที่ 1: ขาดฐานทางกฎหมายมารองรับ

• คณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการได้ให้ความเห็นว่าการควบคุมตัวอานนท์ นำภา เป็นการควบคุมตัวโดยพลการประเภทที่ 1 เนื่องจากมาตรา 112 ไม่ถือว่าเป็นฐานทางกฎหมายที่สามารถมารองรับการลิดรอนเสรีภาพของอานนท์ได้

 

• คณะทำงานฯ อธิบายว่าหลัก principle of legality บัญญัติว่า กฎหมายต้องมีนิยามที่ชัดเจน บุคคลทั่วไปต้องสามารถเข้าถึงและเข้าใจกฎหมายได้ มิเช่นนั้นประชาชนทั่วไปจะไม่สามารถปฏิบัติตนให้อยู่ในกรอบของกฎหมายได้ 

 

• โดยหากพิจารณาถึงมาตรา 112 ซึ่งเป็นกฎหมายที่ถูกบังคับใช้ในการคุมขังอานนท์ นำภา คณะทำงานฯ ให้ความเห็นว่ามาตรา 112 มีความคลุมเครือและกว้างขวางเกินไป (vague and overly broad) กล่าวคือ มาตรา 112 ไม่มีนิยามที่ชัดเจนว่าการแสดงออกในลักษณะใดที่เข้าข่ายเป็นการหมิ่นประมาท ดูหมิ่น หรือแสดงความอาฆาตมาดร้ายสถาบันกษัตริย์ ดังนั้น การบังคับใช้มาตรา 112 จึงขึ้นอยู่กับการใช้ดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่โดยสิ้นเชิงในการตีความว่าการกระทำใดบ้างเข้าลักษณะความผิดมาตรา 112 

 

• ไม่เพียงเท่านี้ คณะทำงานฯ ให้ความเห็นว่าการคุมขังอานนท์ นำภา ระหว่างพิจารณาคดีมากกว่า 200 วัน (อย่างน้อย 139 วัน จากคดีการปราศรัยในการชุมนุม #ม็อบ14ตุลา ที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย และอย่างน้อย 100 วัน จากคดีโพสต์ 3 ข้อความในเฟซบุ๊ก เมื่อเดือนมกราคม 2564) เป็นการคุมขังที่ไม่มีฐานทางกฎหมายมารองรับ

 

• คณะทำงานฯ อธิบายว่า ข้อ 9(3) ของกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง หรือ ICCPR วางหลักไว้ว่า มิให้ถือเป็นหลักทั่วไปว่าจะต้องควบคุมบุคคลระหว่างการพิจารณาคดี ถ้าหากมีความจำเป็นที่ต้องคุมขังในระหว่างพิจารณาคดี การใช้มาตรการดังกล่าวต้องดำเนินการเป็นระยะสั้นที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ และจะต้องอยู่บนพื้นฐานของการพิจารณาเป็นรายบุคคล (individualized determination) ตามความจำเป็นและความสมเหตุสมผล โดยคำนึงถึงพฤติการณ์ทั้งหมด และต้องเป็นไปตามวัตถุประสงค์ของการป้องกันการหลบหนี การแทรกแซงพยานหลักฐาน และการกระทำผิดซ้ำ 

 

• ทั้งนี้ ศาลควรพิจารณาว่ามีมาตรการอื่นใดที่สามารถบังคับใช้แทนการคุมขังระหว่างการพิจารณาคดี เพื่อให้การคุมขังนั้นไม่มีความจำเป็นที่จะต้องถูกบังคับใช้ในกรณีดังกล่าว เช่น การให้ประกันตัว หรือ เงื่อนไขประการอื่น ๆ อีกทั้ง การออกคำสั่งให้คุมขังระหว่างพิจารณาคดีไม่ควรพิจารณาจากโทษที่บุคคลดังกล่าวอาจจะได้รับ แต่ควรพิจารณาบนฐานของความจำเป็น

 

• คณะทำงานฯ เห็นว่าการสั่งคุมขังอานนท์ นำภา ระหว่างพิจารณาคดีกว่า 200 วัน ไม่ได้อยู่บนพื้นฐานของการพิจารณาเป็นรายบุคคล (individualized determination) และหลักความจำเป็นหรือความสมเหตุสมผล การคุมขังดังกล่าวจึงขาดฐานทางกฎหมายมารองรับ

 

• คณะทำงานฯ ยังได้ให้ข้อสังเกตว่า ในกรณีที่แม้ว่าอานนท์ นำภาจะได้รับการประกันตัว แต่ก็ต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขการประกันตัวที่เข้มงวด เช่น การใส่กำไล EM และห้ามออกจากเคหสถานระหว่าง 21.00 น. ถึง 6.00 น. ซึ่งเงื่อนไขเหล่านี้มีลักษณะคล้ายคลึงกับการคุมขังในเคหสถาน (house arrest) อานนท์ นำภาจึงถือว่าถูกลิดรอนเสรีภาพอยู่ ถึงแม้ว่าจะได้รับการประกันตัว ณ ตอนนั้นก็ตาม

.

การคุมขังโดยพลการภายใต้ประเภทที่ 2: การใช้สิทธิเสรีภาพขั้นพื้นฐานภายใต้กฎหมายระหว่างประเทศ

• คณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการได้ให้ความเห็นว่าการควบคุมตัวอานนท์ นำภา เป็นการควบคุมตัวโดยพลการประเภทที่ 2 เนื่องจากเป็นการละเมิดข้อ 19 ของกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง ซึ่งให้การคุ้มครองเสรีภาพในการแสดงออก กล่าวคือ เป็นการคุมขังอานนท์ นำภาอันเนื่องมาจากการใช้เสรีภาพในการแสดงออก ซึ่งมีความชอบธรรม เนื่องจากเป็นการแสดงออกในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับประโยชน์สาธารณะ

 

• คณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการพิจารณาว่า  คำปราศรัยของอานนท์ นำภา ไม่ว่าจะเป็นทั้งจากการชุมนุมในพื้นที่หรือบนพื้นที่ออนไลน์นั้นอยู่ในขอบเขตขอบเขตของการใช้สิทธิในการใช้เสรีภาพในการแสดงออกซึ่งได้รับการคุ้มครองตามข้อ 19 ของกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง และข้อ 19 ปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ทั้งนี้ บุคคลสาธารณะทุกคน รวมถึงผู้มีอำนาจทางการเมืองสูงสุด เช่น ประมุขแห่งรัฐและรัฐบาลล้วนสามารถถูกวิพากษ์วิจารณ์และการคัดค้านทางการเมืองอย่างถูกต้องตามกฎหมาย และกฎหมายไม่ควรมีบทลงโทษที่รุนแรงขึ้นโดยที่ตั้งอยู่บนฐานของบุคคลที่อาจถูกกล่าวหาเท่านั้น

 

• เมื่อพิจารณาหลักการตามข้อ 19 (3) ของกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง การใช้สิทธิในเสรีภาพในการแสดงออกอาจมีข้อจำกัดได้ แต่ข้อจำกัดดังกล่าวจำต้อง (1) บัญญัติไว้ในกฎหมาย (2) ต้องสอดคล้องกับความชอบด้วยด้วยกฎหมาย (ในกรณีอันได้แก่ การคุ้มครองความมั่นคงของรัฐ หรือความสงบเรียบร้อย หรือการสาธารณสุข หรือศีลธรรมของประชาชน) และ (3) ข้อจำกัดดังกล่าวต้องเป็นไปตามหลักความจำเป็นและความได้สัดส่วน (necessity and proportionality)

 

• ทั้งนี้ รัฐบาลไทยเคยได้โต้แย้งว่า กฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์ ซึ่งเป็นกฎหมายที่จำกัดเสรีภาพในการแสดงออกนั้น มีไว้เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยของประชาชนและความมั่นคงของรัฐ แต่อย่างไรก็ตามคณะทำงานฯ ได้ปฏิเสธข้อโต้แย้งดังกล่าว โดยให้ข้อสรุปว่า “มันไม่อาจฟังขึ้นว่าการกระทำของอานนท์ นำภานั้นจะเป็นการคุกคามสิทธิหรือชื่อเสียงของบุคคลอื่น ความมั่นคงของรัฐ ความสงบเรียบร้อย การสาธาณสุข หรือศีลธรรมของประชาชน”

 

• ยิ่งไปกว่านั้น คณะทำงานฯ ยังได้ตั้งข้อสังเกตว่า รัฐบาลไทยไม่ได้อธิบายเหตุผลว่า เหตุใดการจับกุม คุมขัง และดำเนินคดีต่ออานนท์ นำภา อันเนื่องมาจากการใช้เสรีภาพในการแสดงออกและการชุมนุมโดยสงบ จึงเป็นการกระทำโดยเหมาะสมและได้สัดส่วน อีกทั้งยังได้ตั้งข้อสังเกตเพิ่มเติมว่า การควบคุมตัวบุคคลภายใต้การดำเนินคดีหมิ่นประมาทกษัตริย์ในประเทศไทยนั้นเป็นมีการดำเนินการอย่างเป็นรูปแบบ กล่าวคือ เป็นการควบคุมตัวบุคคลที่มีความเห็นต่างต่อกฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์โดยใช้เสรีภาพในการแสดงออกอย่างสันติ

.

การคุมขังโดยพลการภายใต้ประเภทที่ 3: ละเมิดบรรทัดฐานระหว่างประเทศเกี่ยวกับสิทธิในการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม

• คณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการได้ให้ความเห็นว่าการควบคุมตัวอานนท์ นำภา เป็นการควบคุมตัวโดยพลการประเภทที่ 3 เนื่องจากเจ้าหน้าที่ที่มีส่วนเกี่ยวข้องไม่สามารถที่จะปฏิบัติตามมาตรฐานสากลว่าด้วยหลักความชอบด้วยกฎหมาย (due process) อันเป็นมาตรฐานขั้นต่ำสุด กล่าวคือ ตามหลักกฎหมายระหว่างประเทศ ไม่ว่าจะเป็น ปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน รวมถึง ข้อ 9 (3) และข้อ 14 (3) (c) ของกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง ได้วางหลักการในกรณีที่มีการจับกุมหรือคุมขังในข้อกล่าวหาอาญาไว้ว่า บุคคลย่อมจะมีสิทธิได้รับการพิจารณาคดีภายในระยะเวลาที่เหมาะสม และไม่ล่าช้าเกินควร

 

• จากคดีการปราศรัยในการชุมนุม #ม็อบ14ตุลา ที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ซึ่งอานนท์ นำภาถูกคุมขังระหว่างพิจารณาคดีเป็นระยะเวลากว่า 139 วัน โดยได้รับการพิจารณาคดีเป็นครั้งแรกเมื่อวันที่ 20 มิ.ย. 2566 ซึ่งเป็นระยะเวลากว่า 916 วัน นับตั้งแต่วันแรกที่ถูกดำเนินคดี และคดีโพสต์ 3 ข้อความในเฟซบุ๊ก เมื่อเดือนมกราคม 2564 ซึ่งอานนท์ นำภาถูกคุมขังระหว่างพิจารณาคดีเป็นระยะเวลากว่า 100 วัน โดยได้รับการพิจารณาคดีเป็นครั้งแรกเมื่อวันที่ 21 เม.ย. 2566 ซึ่งเป็นระยะเวลากว่า 667 วัน นับตั้งแต่วันแรกที่ถูกดำเนินคดี

 

• ด้วยเหตุดังกล่าว คณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการพิจารณาว่า การคุมขังอานนท์นำ ภา ภายใต้มาตรา 112 เป็นการละเมิด ข้อ 9 (3) และข้อ 14 (3) (c) ของกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง อีกทั้งยังขัดกับข้อที่ 38 ของหลักการเพื่อการคุ้มครองบุคคลที่ถูกกักขังหรือจำคุก (Body of Principles for the Protection of All Persons under Any Form of Detention or Imprisonment)

.

การคุมขังโดยพลการภายใต้ประเภทที่ 5: การควบคุมตัวสืบเนื่องมาจากการเลือกปฏิบัติ โดยมิชอบด้วยเหตุแห่งเชื้อชาติ ความเห็นทางการเมือง ฯลฯ

• คณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการได้พิจารณาแล้วว่าการควมคุมตัวโดยพลการของอานนท์ นำภา เป็นการควบคุมตัวอันเป็นเนื่องมาจากการใช้เสรีภาพในการแสดงออกในฐานะนักปกป้องสิทธิมนุษยชน รวมไปถึงการใช้การใช้สิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง และเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นอื่น ๆ ซึ่งการพรากซึ่งสิทธิและเสรีภาพดังกล่าวของบุคคล อาจสันนิษฐานได้ว่าเป็นการพรากเสรีภาพของบุคคลที่ขัดกับหลักการของกฎหมายระหว่างประเทศบนพื้นฐานของการเลือกปฏิบัติทางความคิดเห็นทางการเมืองหรือความคิดเห็นอื่น ๆ

 

• การควบคุมตัวอานนท์ นำภาจึงขัดต่อข้อ 2 และข้อ 7 ของปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน และข้อ 2 (1) และข้อ 26 ของกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง โดยเป็การเลือกปฏิบัติที่อยู่บนฐานของความคิดเห็นทางการเมืองหรือความคิดเห็นอื่น ๆ และในฐานะที่อานนท์ นำภาเป็นนักปกป้องสิทธิมนุษยชน

 

• นอกจากนั้นแล้วคณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการยังได้ตั้งข้อสังเกตว่า ความคิดเห็นของอานนท์ นำภาเป็นประเด็นหลักของคดีดังกล่าวข้างต้น อีกทั้งเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องยังได้แสดงทัศนคติอันแสดงถึงการเลือกปฏิบัติ กล่าวคือ การเลือกปฏิบัติต่ออานนท์ นำภานั้นปรากฏได้จากการดำเนินคดีต่ออานนท์ นำภา สืบเนื่องจากการทำกิจกรรมทางด้านสิทธิมนุษยชนกว่า 26 คดี โดยมี 14 คดีที่เป็นการดำเนินคดีตามมาตรา 112 การควบคุมตัวอานนท์ นำภาที่มีการดำเนินระยะเวลาอย่างยาวนาน และการสร้างเงื่อนไขการประกันตัวที่มีความยุ่งยากและซับซ้อน