- วรรค 83 ความเห็นคณะทำงานสหประชาชาติว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการ ในการประชุมสมัยที่ 100 ระหว่างวันที่ 26-30 ส.ค. 2567
คณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการแห่งสหประชาชาติ (Working Group on Arbitrary Detention) เป็นหนึ่งในกลไกพิเศษที่ทำงานด้านหัวข้อเฉพาะ ภายใต้การกำกับดูแลของคณะมนตรีสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ เน้นการทำงานเกี่ยวกับการควบคุมตัวโดยพลการ รวมถึงกรณีที่รัฐสั่งคุมขังหรือควบคุมตัวบุคคลโดยขัดกับกฎหมาย หรือโดยไม่เคารพหลักประกันของกระบวนการยุติธรรม คณะทำงานสื่อสารกับรัฐบาลผ่านจดหมายด่วนและการสื่อสารอย่างเป็นทางการ โดยมีเป้าหมายเพื่อป้องกันการคุมขังที่มิชอบด้วยกฎหมาย และให้คำแนะนำเพื่อให้เกิดการปฏิบัติด้านกฎหมายที่เป็นธรรมยิ่งขึ้น
การควบคุมตัวโดยพลการ หมายถึง การพรากอิสรภาพที่ไม่เพียงแต่ขัดต่อกฎหมายเท่านั้น แต่ยังขาดเหตุผล ไม่สมส่วน หรือไม่เป็นไปตามกระบวนการยุติธรรมที่เหมาะสม ครอบคลุมถึงกรณีที่มีการควบคุมตัวบุคคล แม้ว่าจะถูกต้องตามเอกสารทางกฎหมาย แต่การปฏิบัติจริงกลับไม่เป็นธรรม ไม่สามารถคาดการณ์ได้ หรือไม่เหมาะสม
คณะทำงานใช้คำนิยามนี้กับปัญหาใน 5 ประเภท:
การละเมิดเกิดขึ้นเมื่อไม่มีเหตุผลทางกฎหมายรองรับการควบคุมตัว เช่น การควบคุมตัวบุคคลโดยไม่มีข้อหา หรือไม่มีคำสั่งศาล
การละเมิดเกิดขึ้นเมื่อมีการควบคุมตัวเพื่อตอบโต้การใช้สิทธิมนุษยชนอย่างชอบธรรม เช่น การใช้สิทธิในการแสดงความคิดเห็น การแสดงออก หรือการรวมตัวและสมาคมอย่างสงบ
การละเมิดเกิดขึ้นเมื่อบรรทัดฐานระหว่างประเทศเกี่ยวกับสิทธิในการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม ไม่ได้รับการปฏิบัติทั้งหมดหรือบางส่วน รวมถึงสิทธิที่จะได้รับการพิจารณาอย่างเปิดเผย สิทธิในการมีทนายความ และสิทธิในการพิจารณาคดีโดยไม่ล่าช้าเกินควร
การละเมิดเกิดขึ้นเมื่อผู้แสวงหาที่ลี้ภัย ผู้เข้าเมือง หรือผู้ลี้ภัย ถูกควบคุมตัวโดยฝ่ายบริหารเป็นเวลานานโดยไม่มีโอกาสให้ศาลหรือหน่วยงานบริหารตรวจสอบ หรือไม่มีช่องทางในการเข้าถึงการเยียวยา
การละเมิดเกิดขึ้นเมื่อการควบคุมตัวละเมิดต่อกฎหมายระหว่างประเทศด้วยเหตุแห่งการเลือกปฏิบัติ เช่น การเกิด สัญชาติ ชาติพันธุ์ ความเป็นมาทางสังคม ภาษา ศาสนา สภาพทางเศรษฐกิจ ความเห็นทางการเมืองหรือความคิดเห็นอื่น เพศ อัตลักษณ์ทางเพศ ความพิการ หรือสถานะอื่นใด
ในประเทศไทย การพูดแสดงความคิดเห็นหรือเข้าร่วมการชุมนุมอย่างสงบ อาจทำให้คนธรรมดาถูกจำคุกหลายปี หรือแม้กระทั่งหลายทศวรรษ เรื่องราวของนักกิจกรรมจากเชียงใหม่ในต้นปี 2567 เป็นตัวอย่างชัดเจน เขาถูกศาลตัดสินจำคุกถึง 50 ปี ภายใต้กฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์ เพียงเพราะแชร์โพสต์ 27 ข้อความเกี่ยวกับสถาบันกษัตริย์บนเฟซบุ๊ก บางโพสต์มาจากรายการ Last Week Tonight Show ของ John Oliver และซิทคอม American Dad
คณะทำงานสหประชาชาติว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการเน้นย้ำว่า การลงโทษเช่นนี้ละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศ และเรียกร้องให้ปล่อยตัวผู้ที่ถูกควบคุมตัวโดยพลการทันที พวกเขายังระบุว่าการใช้กฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์เป็นเรื่อง “น่ากังวลอย่างยิ่ง”
แต่เรื่องนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพียงกับนักกิจกรรมเพียงคนเดียว มีหลายสิบคนที่ยังถูกคุมขังเพียงเพราะแสดงความคิดเห็น พวกเขาเป็นแม่ พ่อ พี่น้อง เด็ก และผู้สูงอายุ ที่แค่ใช้สิทธิในการแสดงออกอย่างสงบ แต่กลับถูกมองว่าเทียบเท่ากับอาชญากรรมร้ายแรง เช่น ฆ่าคนตายโดยไม่เจตนาหรือพรากผู้เยาว์
หลายคนถูกควบคุมตัวตั้งแต่ก่อนเริ่มกระบวนการพิจารณาคดี หรือระหว่างรอการอุทธรณ์ นั่นทำให้หลักการสันนิษฐานว่าบุคคลเป็นผู้บริสุทธิ์ถูกละเมิด บางคนต้องอดอาหารประท้วงเพื่อเรียกร้องความยุติธรรม และบางคนเสียชีวิตในเรือนจำ แม้คณะทำงานสหประชาชาติจะส่งจดหมายเตือนและเรียกร้องให้แก้ไขสถานการณ์ถึง 16 ครั้ง สภาพของนักโทษการเมืองในประเทศไทยยังคงน่าเป็นห่วงจนถึงปัจจุบัน
บุคคลเหล่านี้มีทั้งพ่อ แม่ พี่น้อง เด็ก และผู้สูงอายุ ในหลายกรณี พวกเขาถูกควบคุมตัวตั้งแต่ก่อนการพิจารณาคดี หรือระหว่างรอการอุทธรณ์ของศาล ซึ่งละเมิดหลักการสันนิษฐานว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ บางคนอดอาหารประท้วง และบางคนถึงกับเสียชีวิตในเรือนจำ คณะทำงานได้ส่งจดหมายอย่างน้อย 16 ฉบับถึงรัฐบาลไทยเกี่ยวกับปัญหาการควบคุมตัวโดยพลการของนักโทษการเมือง แต่จนถึงปี 2568 สถานการณ์ยังคงอยู่ในสภาพที่น่ากังวล
เพื่อตอบสนองต่อวิกฤติที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง Freedom Bridge จึงก่อตั้งขึ้นเพื่อสนับสนุนบุคคลที่ได้รับผลกระทบจากการควบคุมตัวโดยพลการและการละเมิดสิทธิมนุษยชนอื่นๆ ในประเทศไทย องค์กรนี้ให้การสนับสนุนด้านจิตสังคมและการรณรงค์ให้เกิดความคุ้มครองต่อผู้ที่ถูกจำกัดเสรีภาพขั้นพื้นฐาน รวมทั้งทำงานเพื่อสร้างความตระหนักรู้ถึงรูปแบบการควบคุมตัวโดยพลการและข้อจำกัดต่อสิทธิทางแพ่งและการเมือง อีกทั้งยังประสานงานกับเครือข่ายระหว่างประเทศเพื่อเสริมสร้างการคุ้มครองและความร่วมมือสำหรับผู้ที่อยู่ในความเสี่ยง สามารถดูข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ Freedom Bridge
ในวันที่ 9 ตุลาคม 2567 คณะทำงานว่าด้วยการควบคุมตัวโดยพลการแห่งสหประชาชาติ ส่งจดหมายถึงรัฐบาลไทยเกี่ยวกับกรณีการควบคุมตัวโดยพลการของอานนท์ นำภา ทนายความด้านสิทธิมนุษยชนและนักกิจกรรมเรียกร้องประชาธิปไตย ซึ่งถูกควบคุมตัวภายใต้ข้อหาตามมาตรา 112 (หมิ่นประมาทกษัตริย์) ของประมวลกฎหมายอาญา ในจดหมายดังกล่าว WGAD มีความเห็นว่า การควบคุมตัวของเขาเป็นการควบคุมตัวโดยพลการ และเข้าข่ายประเภท I, II, III และ V
ประเภท I: เพราะอานนท์ถูกควบคุมตัวระหว่างรอการพิจารณาคดี และถูกละเมิดสิทธิในอิสรภาพขั้นพื้นฐาน การควบคุมตัวของเขายังขาดเหตุผลทางกฎหมายสนับสนุนอีกด้วย
ประเภท II: เพราะการควบคุมของอานนท์เป็นผลโดยตรงมาจากการที่เขาใช้สิทธิเสรีภาพในการแสดงออกอย่างชอบธรรม
ประเภท III: เพราะอานนท์ไม่ได้รับการพิจารณาอย่างเป็นธรรม และไม่ได้เข้าสู่กระบวนการอันควรตามมาตรฐานระหว่างประเทศ
ประเภท V: เพราะการควบคุมตัวของอาานท์เป็นการเลือกปฏิบัติบนพื้นฐานของความเห็นทางการเมืองหรือความเห็นอื่นๆ ซึ่งละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศ