No. 64/2021: อัญชัญ ปรีเลิศ

การคุมขังโดยพลการภายใต้ประเภทที่ 1: ขาดฐานทางกฎหมายมารองรับ

• คณะทำงานฯ (WGAD) เห็นว่าการควบคุมตัวอัญชัญเป็นการควบคุมตัวโดยพลการประเภทที่ 1 เนื่องจากขาดฐานทางกฎหมายที่ชอบธรรมมารองรับในหลายมิติ

 

• ประการแรก การจับกุมในวันที่ 25 ม.ค. 2558 เป็นการกระทำโดยไม่มีหมายจับจากอำนาจตุลาการที่เป็นอิสระ การลิดรอนเสรีภาพใดๆ ต้องมีคำสั่งศาลรองรับ การอ้างเพียงกฎอัยการศึกไม่เพียงพอที่จะทำให้การจับกุมนั้นชอบด้วยกฎหมาย 

 

• ประการที่สอง เธอถูกควบคุมตัวในค่ายทหารเป็นเวลา 5 วัน (25-30 ม.ค. 2558) ก่อนจะถูกนำตัวไปพบผู้พิพากษาศาลทหาร ซึ่งถือเป็นการละเมิดสิทธิที่จะต้องถูกนำตัว “โดยพลัน” (promptly) ต่อหน้าศาล (ตามมาตรฐานสากลคือภายใน 48 ชั่วโมง) อันเป็นการละเมิด ICCPR ข้อ 9(3) 

 

• ประการที่สาม และสำคัญที่สุด คณะทำงานฯ เห็นว่าตัวบทกฎหมายที่ใช้ในการคุมขังเธอ คือ มาตรา 112 และ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ฯ มาตรา 14 นั้น ขัดต่อหลักนิติธรรม (principle of legality) กฎหมายเหล่านี้มีลักษณะคลุมเครือและกว้างเกินไป (vague and overly broad) โดย มาตรา 112 ไม่ได้กำหนดนิยามที่ชัดเจนว่าการกระทำใดถือเป็น “การหมิ่นประมาท ดูหมิ่น หรืออาฆาตมาดร้าย” และ มาตรา 14 ก็ไม่ได้นิยาม “ความผิดเกี่ยวกับความมั่นคง” ให้ชัดเจน การที่กฎหมายคลุมเครือเช่นนี้ทำให้การบังคับใช้ขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่โดยสิ้นเชิง

 

• คณะทำงานฯ ยืนยันว่า เมื่อกฎหมายที่ใช้เป็นฐานในการควบคุมตัวนั้นขัดต่อสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศเสียเอง การควบคุมตัวนั้นจึงถือว่า “ขาดฐานทางกฎหมาย” (lacks legal basis) และเป็นการควบคุมตัวโดยพลการ

.

การคุมขังโดยพลการภายใต้ประเภทที่ 2: การใช้สิทธิเสรีภาพขั้นพื้นฐานภายใต้กฎหมายระหว่างประเทศ

• คณะทำงานฯ เห็นว่าการควบคุมตัวอัญชัญเป็นการควบคุมตัวโดยพลการประเภทที่ 2 เพราะเป็นผลโดยตรงมาจากการที่เธอใช้สิทธิเสรีภาพในการแสดงออก (freedom of expression) ตามที่ได้รับการคุ้มครองใน ICCPR ข้อ 19 

 

• การกระทำของเธอคือการ “อัปโหลดคลิปเสียง” ลงบนโซเชียลมีเดีย ซึ่งถือเป็นการ “แสวงหา รับ และเผยแพร่ข้อมูลและความคิดเห็น” และอยู่ในขอบเขตของวาทกรรมทางการเมือง (political discourse) และการแสดงความเห็นต่อกิจการสาธารณะ (commentary on public affairs) 

 

• คณะทำงานฯ ย้ำว่า บุคคลสาธารณะทั้งหมด รวมถึงประมุขแห่งรัฐ (Heads of State) ย่อมอยู่ภายใต้การวิพากษ์วิจารณ์ การที่การแสดงออกถูกมองว่าเป็นการ “ดูหมิ่น” (insulting) บุคคลสาธารณะ ไม่เพียงพอที่จะนำไปสู่การลงโทษทางอาญา และการจำคุก “ไม่เคยเป็นบทลงโทษที่เหมาะสม” (never an appropriate penalty) สำหรับความผิดฐานหมิ่นประมาท 

 

• รัฐบาลไทยไม่ได้แสดงให้เห็นเลยว่า การกระทำของอัญชัญ (ซึ่งไม่ได้ผลิตเนื้อหาเอง) ก่อให้เกิดภัยคุกคามต่อความมั่นคงของชาติหรือยุยงให้เกิดความรุนแรงอย่างไร ดังนั้น การลงโทษจำคุกถึง 43 ปี 6 เดือน จึงเป็นมาตรการที่ “ไม่ได้สัดส่วนอย่างร้ายแรง” (grossly disproportionate)  ต่อการใช้สิทธิขั้นพื้นฐาน

.

การคุมขังโดยพลการภายใต้ประเภทที่ 3: ละเมิดบรรทัดฐานระหว่างประเทศเกี่ยวกับสิทธิในการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม

• คณะทำงานฯ สรุปว่า การละเมิดสิทธิในกระบวนการยุติธรรมของอัญชัญนั้น “ร้ายแรง” (of such gravity) จนทำให้การควบคุมตัวของเธอเป็นการโดยพลการตามประเภทที่ 3 

 

• ประการแรก คดีของเธอถูกพิจารณาในศาลทหารเป็นเวลาเกือบ 4 ปี คณะทำงานฯ ยืนยันว่าศาลทหารไทย “ไม่สามารถถือได้ว่าเป็นศาลที่มีความสามารถ เป็นอิสระ และเป็นกลาง” (not competent, independent or impartial) เนื่องจากผู้พิพากษาทหารอยู่ภายใต้อำนาจของฝ่ายบริหาร (กระทรวงกลาโหม) และขาดการฝึกฝนด้านกฎหมายที่เพียงพอ การพิจารณาคดีพลเรือนในศาลทหารนั้นถือเป็นการละเมิด ICCPR ข้อ 14 อย่างชัดเจน 

 

• ประการที่สอง การพิจารณาคดีทั้งหมด 27 นัด ทั้งในศาลทหารและศาลอาญา เป็นการพิจารณาคดีลับ (held behind closed doors) ซึ่งละเมิดสิทธิในการได้รับการพิจารณาคดีอย่างเปิดเผย (public hearing) ตาม UDHR ข้อ 10 และ ICCPR ข้อ 14(1) การอ้างเหตุผลเรื่องความมั่นคงของชาติและศีลธรรมอันดีนั้น ไม่เพียงพอที่จะปิดกั้นการเข้าถึงของสาธารณะชนในคดีเช่นนี้ 

 

• ประการที่สาม เธอถูกคุมขังระหว่างพิจารณาคดี (pre-trial detention) นานถึง 3 ปี 281 วัน ซึ่งถือเป็นการละเมิดสิทธิที่จะได้รับการพิจารณาคดี “โดยไม่ชักช้า” (without undue delay) ตาม ICCPR ข้อ 14(3)(c) ความล่าช้านี้เกิดจาก “กระบวนการที่เชื่องช้าอย่างยิ่ง” (extremely slow pace) ของศาลทหาร 

 

• ประการที่สี่ การปฏิเสธไม่ให้ประกันตัวเธอในตอนแรก โดยอ้าง “ความร้ายแรงของบทลงโทษ” (severity of the offense) นั้น ขัดต่อหลักการของ ICCPR ข้อ 9(3)  ที่ว่าการคุมขังระหว่างพิจารณาคดีต้องเป็นข้อยกเว้น และต้องพิจารณาเป็นรายบุคคล (individualized determination) ไม่ใช่พิจารณาจากอัตราโทษ